Zmiatacze

Jak rozpoznać zmiatacze?

Zmiatacze, o których tu piszemy, należą do rodziny zmiataczowatych (Pempheridae), po angielsku sweepers, w której są dwa rodzaje. Mają ciało bocznie spłaszczone i wysokie, w kształcie toporka, z dużymi oczami, krótką płetwą grzbietową i długą płetwą odbytową. Mierzą od 5 do 30 centymetrów zależnie od gatunku. Najmniejsze, Parapriacanthus, nie przekraczają 10 do 12 centymetrów. U młodych ciało jest przezroczyste, stąd angielska nazwa glassfish, czyli szklana ryba. Dorosły Parapriacanthus ransonneti z zachodniego Pacyfiku staje się miedziany, a jego żółtozielona głowa niemal świeci. W Morzu Czerwonym mały zmiatacz z wraków to Parapriacanthus guentheri, gatunek żyjący tylko w tym morzu, długo mylony z krewniakiem z Pacyfiku. Ryby z drugiego rodzaju, Pempheris, są większe i mają stonowane barwy.

Jak żyją zmiatacze?

Zmiatacze zamieszkują płytkie wody raf i skalistych wybrzeży Indo-Pacyfiku i zachodniego Atlantyku. To ryby nocne. Za dnia tłoczą się w gęstych ławicach w kryjówkach: w jaskiniach, pod nawisami, pod stołowymi koralowcami albo we wrakach. Gdy zapada noc, rozpraszają się nad dnem i jedzą zooplankton, głównie larwy skorupiaków i małe robaki. Ich ławice żywią drapieżniki rafy: w Morzu Czerwonym polują na nie małe graniki z rodzaju Cephalopholis, a na naszych nurkowiskach w ich chmury wpadają skrzydlice i karanksy.

Gdzie i kiedy zobaczyć zmiatacze?

Zmiatacze można oglądać przez cały rok, a najbardziej spektakularne są w Morzu Czerwonym. Wypełniają korytarze i ładownię nr 2 wraku Thistlegorm. W kadłubie wraku Dunraven, wokół kotłów, tworzą chmurę, która rozstępuje się i zamyka, gdy przepływają nurkowie. Na wraku Salem Express ich chmury zajmują przestrzeń pod pokładami i otwarte korytarze, przez które przepływają skrzydlice. Na wrakach Abu Nuhas razem z rybami z rodzaju Pempheris wypełniają maszynownię wraku Giannis D. Poza wrakami pełno ich w kominie Erg Somaya na wyspach Giftun, w jaskiniach Sha'ab Claudio i St John's Caves, a także w Canyonie, przybrzeżnej szczelinie niedaleko Blue Hole w Dahabie. Na Malediwach zmiatacze z Fish Head przemieszczają się chmurami we wnękach, między liliowcami a czarnym koralem, gdy zbliżają się karanksy.

Skąd bierze się światło zmiataczy?

Parapriacanthus świecą. Narządy świetlne pod brzuchem oświetlają ich sylwetkę od spodu i ukrywają ją przed drapieżnikami, które patrzą na nie z dna. Wyjątkowe jest pochodzenie tego światła: wytwarzający je enzym, lucyferaza, nie pochodzi od nich, tylko z ich pokarmu, maleńkich świecących skorupiaków zwanych małżoraczkami. Zmiatacze je zjadają i zatrzymują ich białko. To tak zwana kleptoproteina, czyli skradzione białko.