Mandaryn wspaniały

Jak rozpoznać mandaryna wspaniałego?

Mandaryn wspaniały to lirogon z rodziny lirogonowatych (Callionymidae), opisany w 1927 roku przez amerykańskiego ichtiologa Alberta Herre, który pracował na Filipinach. Mierzy średnio 6 centymetrów, najwyżej 7. Ciało jest wydłużone, niemal walcowate i pozbawione łusek: cienką skórę pokrywa gęsty, gorzki i cuchnący śluz, który chroni przed pasożytami i odstrasza drapieżniki. Jaskrawe barwy są więc ostrzeżeniem. Tło jest intensywnie niebieskie, poprzecinane falistymi pomarańczowymi pasami. Głowa jest niebieskozielona w niebieskie paski, oczy czerwone z czarną źrenicą, a płetwa grzbietowa pomarańczowo-niebieska. Ten błękit jest wyjątkowy. U niemal wszystkich kręgowców niebieski kolor to efekt optyczny na kryształach puryn, a mandaryn wspaniały i jego krewniak Synchiropus picturatus to jedyne dwa znane gatunki, które wytwarzają go w barwniku komórkowym, cyjanoforze, opisanym w 1995 roku. Samca poznasz po pierwszym promieniu płetwy grzbietowej: jest prawie dwa razy wyższy niż u samicy i po złożeniu sięga ogona. Duże płetwy, które rozkłada na dnie i które łatwo wziąć za piersiowe, to płetwy brzuszne: mandaryn na nich chodzi. Pysk jest maleńki i wysuwany. Rzadkie osobniki mają czerwone tło.

Jak żyje mandaryn wspaniały?

Zamieszkuje osłonięte laguny i przybrzeżne rafy zachodniego Pacyfiku, od wysp Riukiu po Australię, przez Filipiny, Palau i Indonezję, od 1 do 18 metrów, na mulistym dnie usianym koralowcami i ich okruchami. Żyje w małych grupach na maleńkiej powierzchni, często na około dziesięciu metrach kwadratowych rozgałęzionych koralowców Acropora i Pocillopora, między którymi się przeciska i w których za dnia się chowa. Żeruje bez przerwy, wyskubując z koralowca drobne ofiary: widłonogi, wieloszczety, małe ślimaki, obunogi, ikrę ryb i małżoraczki. Jest powolny i pospolity w swoim zasięgu, a mimo to prawie niewidoczny, bo jest mały i żyje przy dnie. Unika światła. Rozmnaża się o zachodzie słońca, każdego dnia w roku. Samice czekają na rafie, wybierają samca i siadają na jego płetwie brzusznej. Para wznosi się wtedy brzuch przy brzuchu na mniej więcej metr nad koralowiec, wypuszcza ikrę i nasienie w toń i od razu wraca na dno. Samica składa ikrę najwyżej raz w ciągu nocy, samiec nawet osiem razy, z różnymi partnerkami. Jedno tarło to do 200 jaj, które dryfują w toni.

Gdzie i kiedy zobaczyć mandaryna wspaniałego na Filipinach?

Przez cały rok, zawsze o zmierzchu. Na Malapascua nurkowisko to Lighthouse Reef, na północno-zachodnim krańcu wyspy: ogrody koralowe i gruz na skale od 7 do 10 metrów, gdzie o zachodzie słońca przypływa kilkanaście łodzi i rozstawia swoje grupy, każdą nad własną kępą koralowca. Czekasz około trzech kwadransów, najpierw ze zgaszonymi latarkami, a gdy zrobi się ciemno, w czerwonym świetle, zanim pary zaczną się wznosić. W tym samym miejscu żyją koniki morskie z tygrysim ogonem. W Thresher Shark Divers jedno nurkowanie kosztuje w 2026 roku 2 875 PHP, do tego 350 PHP dopłaty za nurkowanie nocne i 300 PHP dziennej opłaty za park morski. W Moalboal najpewniej znajdziesz go na rafie przy hotelu Magic Island, 60 metrów od brzegu, od 5 do 16 metrów: nurkujesz z brzegu, a mandaryny siedzą w żlebach między dużymi blokami koralowca. Mandaryny żyją też na rafie przy Cebu Seaview, na południe od Panagsamy, a podczas nurkowania nocnego widać je od 18:30. W innych częściach archipelagu nurkowania z mandarynami organizują Anilao i Dauin, a w zatoce Coron mandaryn tańczy na wraku kanonierki East Tangat. Poza Filipinami takie samo nurkowanie oferują cieśnina Lembeh i Wakatobi w Indonezji.

Czy mandaryn wspaniały jest zagrożony?

Od oceny z 12 października 2018 roku IUCN uznaje mandaryna wspaniałego za gatunek najmniejszej troski: rozmnaża się szybko, jego populacja może się podwoić w niecałe piętnaście miesięcy, a połowy niewiele mu grożą. Mimo to akwaryści bardzo go poszukują. Odławia się go na Filipinach i w Indonezji, czasem z użyciem cyjanku, choć źle znosi niewolę: wiele osobników nie przyjmuje innego pokarmu niż żywe widłonogi i obunogi i umiera z głodu, a samce walczą ze sobą w akwarium na śmierć. Dziś hoduje się go już w niewoli. Prawdziwym zagrożeniem jest dla niego los rozgałęzionych koralowców, w których się chowa, niszczonych przez blaknięcie. Pod wodą patrz na niego, nie dotykając go, bez powtarzanych błysków lampy i bez białego światła: taka jest cena tańca godowego.