Samogłów olbrzymi

Jak rozpoznać samogłowa olbrzymiego?

Samogłowa rozpoznasz od pierwszego spojrzenia: płaskie, prawie okrągłe ciało, bocznie spłaszczone, bez płetwy ogonowej. Z tyłu ma clavus, zaokrąglony pas płetwy, który służy za ster, a u góry i u dołu wysokie, trójkątne płetwy grzbietową i odbytową, którymi uderza jednocześnie, żeby płynąć. Pysk jest mały, zęby zrośnięte w papuzi dziób, a płetwy piersiowe maleńkie i okrągłe. Gruba, szorstka skóra jest brązowa albo szara w jasne plamy i leży na kilkucentymetrowej warstwie białej galarety. Samogłów z Bali to Mola alexandrini, samogłów olbrzymi, długo nazywany Mola ramsayi. Garb na czole, drugi pod podbródkiem, prostokątne łuski i zaokrąglona krawędź clavusa odróżniają go od Mola mola, samogłowa pospolitego z mórz umiarkowanych. To najcięższa z ryb kostnoszkieletowych: do 3,3 metra i 2 700 kilogramów, a rekordowy osobnik, wyrzucony na brzeg Faial na Azorach w 2021 roku, ważył 2 744 kilogramy przy długości 3,25 metra.

Jak żyje samogłów olbrzymi?

Mola alexandrini żyje we wszystkich morzach tropikalnych i umiarkowanych poza okolicami biegunów, a zwłaszcza na półkuli południowej, na otwartym morzu, od powierzchni po duże głębokości. Woli chłodną wodę, od 17 do 25°C, i schodzi polować w głąb, a potem wraca się ogrzać. Widać go wtedy leżącego na boku przy powierzchni, gdzie ptaki oczyszczają go z pasożytów. Pod wodą robi to samo na stacjach czyszczenia na rafach, gdzie ustniki rafowe i wargacze usuwają skorupiaki pokrywające jego skórę. Podąża za porami roku i frontami zimnej wody: w Japonii latem przesuwa się na północ, a ten sam ruch sprowadza go w pobliże Bali podczas południowej zimy. Pływa powoli, ale bez wysiłku, i znika w głębi po kilku uderzeniach płetw, gdy tylko poczuje się osaczony.

Gdzie i kiedy zobaczyć samogłowa olbrzymiego na Bali?

Od lipca do października zimne prądy wstępujące, które omywają Nusa Penida, obniżają temperaturę wody z 28 do 18 albo 20°C, a samogłowy podpływają do stacji czyszczenia na rafach wyspy, na głębokość od 18 do 30 metrów. Najpewniejszym miejscem jest Crystal Bay na zachodnim wybrzeżu, ze szczytem w sierpniu i wrześniu. Pojawiają się też na Blue Corner, na północnym wybrzeżu Penidy, w Toyapakeh i w Pura Ped, a na Manta Point czasem przepływają. Centra nurkowe z Nusa Penida i Lembongan, które nurkują tam codziennie, wiedzą, gdzie są. Spotkanie trwa kilka minut, czasem kwadrans, jeśli grupa zostaje nisko i bez ruchu. Nie ma żadnej gwarancji, a dwa albo trzy poranki na miejscu dają więcej niż jeden wypad z Bali. Zimna woda, termokliny i prądy zstępujące sprawiają, że to nurkowanie dla nurków z poziomem Advanced.

Jakich zasad przestrzegać przy samogłowie?

Mola alexandrini nie ma jeszcze własnej kategorii IUCN. Jego krewniak Mola mola jest uznany za gatunek narażony z powodu przyłowu na sznurach haczykowych, a oba gatunki należą do połowów wysokiego ryzyka w rybołówstwie wschodniej Australii. Indonezyjskie ministerstwo spraw morskich objęło samogłowa planem ochrony, a morski obszar chroniony Nusa Penida od 2016 roku stosuje zaostrzony kodeks postępowania, który centra nurkowe dają do podpisania: powolne podejście, minuta czekania, gdy samogłów dopłynie do stacji, 3 metry odstępu podczas czyszczenia, 10 metrów, jeśli płynie, nigdy nad nim, bez lampy błyskowej, bez dotykania, a łodzie trzymają się 10 metrów od boi przystanku bezpieczeństwa. Spłoszony samogłów odpływa w głąb, a kolejni nurkowie go już nie zobaczą.